و بعد از ذكر اين كلام وتسليم وجود كلّى طبيعى در خارج فرموده كه : « اين توجيه اگر چه به وجهى قريب است امّا به‌وجهى ديگر در نهايت بعد است ، چه كلّى طبيعى امرى است مبهم كه متحقق نتواند شد در خارج مگر با ضمّ تعيّن ، و محتاج است هر آينه بضمّ تعيّن تاموجود تواند شد ، به‌خلاف حقيقت وجود كه به‌نفس ذات خود موجود است ومستغنى است در وجود از عروض عوارض وتعيّنات و امثال آن ، پس چگونه معروض تعيّن ممكن تواند شد ؟ » « 1 » . تمام شد كلام محقق لاهيجى ( رحمه‌اللَّه ) . حقير گويد كه : جمعى از محققين‌را تأمّلى در وجود كلّى طبيعى است در ظرف خارج ، بلكه اقرب به‌تحقيق - / وفاقاً لهم - / آن است كه : كلّى طبيعى امرى است اعتبارى نفس‌الامرى كه وجودى نيست او را مگر در وعاءِ « 2 » عقل ، و منشأ انتزاعش در خارج آن ، جهت مشابهت ومماثلتى است ذاتيه يا عرضيّه كه‌فيمابين افراد است ، وعقل انتزاع مىكند از ملاحظهء آن جهت ، مفهومى كلى را كه صادق آيد برآن افراد ، و آنچه از مهيّات خارجه موجود مىشود در اذهان بجز ظلال واشباح چيزى ديگر نيست ، چون عكس واقع از اعيان در مرآت ، اگر قائل به انطباع باشيم .

--> ( 1 ) - / گوهر مراد : 204 - 206 ( 2 ) ظرف